Na moją dzisiejszą publikację miał ogromny wpływ materiał opublikowany przez profil Konserwator Zabytków dotyczący stanu bieckiej Kolegiaty, otoczonej „troską konserwatorską”. Jak przeczytacie w artykule, moje boje o „konserwatorską dbałość” nie rokują najlepiej, ale jeśli będziemy milczeć, to po raz kolejny ten czy tamten konserwator weźmie pieniądze za swoją „pracę”, ale już nie weźmie na siebie za nią odpowiedzialności – tej materialnej i służbowej.
Zamieszczam dziś treść dokumentu jaki osobiście sporządziłem i doręczyłem na dziennik podawczy Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie, adresowanego do Wydziału Rewaloryzacji Zabytków Krakowa i Dziedzictwa Narodowego, do Pani Dyrektor Joanny Florkiewicz-Kamieniarczyk, która jest równocześnie autorem programu prac konserwatorskich dla cmentarza wojennego nr 111 w Racławicach. Dokument ten został przeze mnie opatrzony również pismem przewodnim, który przeczytacie poniżej:
List przewodni do Pani Joanny Florkiewicz-Kamieniarczyk
Dokumentację przytoczoną poniżej można pobrać z mojego dropboxa w formie pdf.
Dokumentacja wykonania remontu cmentarza wojennego nr 111 w Racławicach
Poniższe opracowanie powstało na podstawie udostępnionej przez Urząd Gminy w Bieczu dokumentacji historyczno-odtworzeniowej i programu prac konserwatorskich będących podstawą przeprowadzenia remontu, oraz mojej dokumentacji fotograficznej sporządzonej w dniu 13 grudnia 2025 roku.
Będąc osobą zaangażowaną od wielu lat w opiekę nad zachodniogalicyjskimi cmentarzami wojennymi (jestem społecznym opiekunem cmentarzy wojennych nr 1 i 2 w Ożennej, oraz cmentarza wojennego nr 116 w Staszkówce) z wielką nadzieją przyjąłem informację o sfinalizowaniu starań zmierzających do remontu cmentarza wojennego w Racławicach. Od wielu lat odwiedzam to miejsce, wielokrotnie sprzątałem je społecznie, a równocześnie dokumentowałem jego stan bieżący. Będąc w posiadaniu archiwum fotograficznego pana Ryszarda Zaklukiewicza, przekazanego mi przez jego córkę, miałem również porównanie jego stanu zachowania z połowy lat 80 XX wieku i obecnie (jedno z moich zdjęć zostało wykorzystane również w dokumentacji historyczno-odtworzeniowej dla tego cmentarza sporządzonej przez Izabelę Chlost i Jerzego J.P. Drogomira). Dlatego tak mocno zaangażowałem się w dokumentowanie stanu prac na cmentarzu i jakości ich wykonania.
Niestety to co zobaczyłem w czasie moich dwóch ostatnich wizyt na cmentarzu wojennym nr 111 w Racławicach w dniach 15 listopada i 13 grudnia br. nie pozwala mi przejść obojętnie wobec tego, co gmina nazywa remontem cmentarza, a ja uważam to za dewastację unikatowego historycznego miejsca wpisanego do rejestru zabytków pod nr A-1369/M. Poniżej postaram się przedstawić wszystkie uwagi i odstępstwa od dokumentacji remontowej, jakie utrwaliłem na zdjęciach dokumentujących nie tylko brak kompetencji wykonawcy, ale również zupełny brak wyegzekwowania przyjętych założeń remontowych.
W dokumentacji historyczno odtworzeniowej autorstwa Izabeli Chlost i Jerzego J.P. Drogomira czytamy:
“Na cmentarzu zachowały się betonowe słupy ogrodzenia wyróżniające się formą, kształtem i wykonaniem. Należy uznać je za unikatowe, gdyż na żadnym z cmentarzy zachodniogalicyjskich, nie spotkano identycznych lub podobnie wykonanych słupów. Większość słupów zachowała się w relatywnie dobrym stanie technicznym, zauważalne pęknięcia lub ubytki na innych, rokują dobre wyniki renowacji.
Głównymi zachowanymi elementami oryginalnego ogrodzenia są betonowe słupy
3 rodzajów:
• są to słupy narożne o podstawie kwadratowej ok. 30×30 cm i zwieńczone czterospadowo (4 szt.);
• 2 słupy furty – również o podstawie kwadratowej ok. 30×30 cm lecz zakończone dwuspadowo;
• słupy pośrednie o podstawie prostokątnej o przekroju ok. 16,5×30 cm, w części zasadniczej są płaskie, u góry zakończone dwuspadowo (16 szt.).
Wszystkie słupy mają powierzchnie dekorowane wyciśniętymi w betonie ozdobnymi wzorami (…)”
W programie konserwatorskim dla tego obiektu wykonanym przez panią mgr Joannę Florkiewicz-Kamieniarczyk zapisano natomiast, iż:
“Odtworzenie ogrodzenia powinno zostać wykonane z wykorzystaniem zachowanych betonowych słupów, które należy poddać pełnej konserwacji i posadowić na nowo wykonanych fundamentach betonowych o wymiarach 40×40 cm i głębokości 60 cm, które nie powinny wystawać z poziomu gruntu”.
Bazując na tych dwóch dokumentach z niesłychanym zaskoczeniem przyjąłem informację przekazaną mi przez Urząd Gminy w Bieczu, w odpowiedzi na mój wniosek o dostęp do informacji publicznej, że na cmentarzu “w ramach prowadzonych prac udało się wbudować trzy zachowane (choć nie do końca oryginalne) słupki ogrodzeniowe” oraz, że “prace zostały odebrane bez uwag, a na odbiorze obecni byli zarówno przedstawiciele Wojewody jak i konserwatora zabytków”.
Powyższe informacje zawarte w piśmie Urzędu Gminy potwierdzają stan faktyczny, równocześnie wprost informują, że remont cmentarza w Racławicach został wykonany z pominięciem dokumentacji, oraz w sposób zapisany w dokumentacji odtworzeniowej jako niedopuszczalny (przedstawię na to dokumentację fotograficzną) i wszystko to zostało zaakceptowane nie tylko przez konserwatora sprawującego pieczę nad remontem, ale również przez przedstawicieli Wojewody, który jest głównym finansującym ten remont.
Ogrodzenie:
Z cytowanych wcześniej dokumentów jasno wynika, że remont ogrodzenia miał polegać na renowacji jego betonowych elementów i ponownym ich osadzeniu w fundamencie. W toku prac przygotowawczych do remontu ich wykonawca dokonał wyjęcia betonowych elementów ogrodzenia i zdeponował je na placu przed cmentarzem (zdjęcie nr 1), już wtedy było widać, że całość ogrodzenia była osadzona w gruncie bez fundamentu, co zapewne w połączeniu z rosnącymi w jego linii samosiejkami było przyczyną odchylenia od pionu słupów ogrodzeniowych.
Na zdjęciu nr 2 widać wyraźnie, że elementy ogrodzenia były w dobrym stanie, nie widać na nich żadnych śladów napraw bądź modernizacji, więc sugerowanie przez Urząd Gminy, że elementy te są “nie do końca oryginalne” nie ma żadnego potwierdzenia – urząd nie przedstawił na poparcie swojej tezy żadnych dokumentów. Co bardzo ważne, uzyskane oryginalne elementy bez żadnego problemu można było zwymiarować i porównać z dokumentacją i założeniami – ja takich pomiarów dokonałem a najbardziej istotnym wymiarem jest wysokość całkowita słupa ogrodzeniowego wynosząca 200 cm (zdj. nr 3). Dlaczego ważny jest ten wymiar? Ponieważ dokumentacja odtworzeniowa podaje jedynie wysokość słupa powyżej poziomu gruntu, która wynosi 156 cm. Bazując na dokumentacji i pomiarach oryginału było wiadomo, że jeśli oryginalne słupy betonowe mają być posadowione w nowym fundamencie, to muszą być one w nim osadzone na głębokość 44 cm, tymczasem wykonany fundament pod odtwarzane ogrodzenie miał tylko 10 cm wnękę na osadzenie betonowego słupa (zdj. nr 4).
Już 29 września 2025 roku na cmentarzu były osadzone nowe słupy ogrodzenia, wykonane niezwykle prymitywnie i nawet nie posiadając wtedy dokumentacji zauważyłem, iż otwory do mocowania belek ogrodzenia są wykonane nie tylko symetrycznie, ale również mają większy wymiar niż oryginalne słupy (zdjęcia 5, 6, 7).
W dniu wykonywania zdjęć (tj. 29.09.2025) na terenie cmentarza nie było żadnych niezamontowanych elementów odtworzonych, więc stan jaki zastałem nie wzbudził moich podejrzeń, jednak w czasie mojej kolejnej wizyty 15.11.2025 na terenie odnawianego cmentarza w Racławicach były już zamontowane prawie wszystkie słupy ogrodzenia i żaden z nich nie wyglądał jak oryginał, mało tego ich wykonanie było nie tylko niezgodne z leżącymi obok oryginałami, ale przede wszystkim niechlujne i niestaranne. Dwa odtworzone słupy czekające na zamontowanie pozwoliły mi na pobranie z nich miary. Wysokość całego odtworzonego słupa (zdj. 8.) to jedynie 146 cm (a jego wysokość ponad grunt miała wynosić 156 cm), otwory do zamocowania belek ogrodzenia nie dość, że były nadal symetryczne, to jeszcze przewymiarowane o ponad 2-3 cm (zdj. 9, 10, 11). Belki ogrodzenia, które w oryginale były spasowane w słupach na wymiar, na terenie remontowanego cmentarza zostały w przewymiarowanych otworach zamontowane “na piankę montażową”, a za duże otwory zostały niedbale zamaskowane zaprawą cementową (zdj. 12-16). Co należy podkreślić, w dniu 15.11.2025 roku nadal przed cmentarzem znajdowały się oryginalne elementy ogrodzenia (zdj. 17.) z niewiadomych powodów niepoddane renowacji, złożone w sposób urągający traktowaniu zabytkowych elementów, a wszystko to, jak informuje Gmina Biecz, akceptował i nie zgłaszał żadnych zastrzeżeń konserwator zabytków odpowiedzialny za nadzór nad renowacją!
Oprócz przedstawionych wcześniej spostrzeżeń, na cmentarzu zauważyłem zamontowane niektóre z tabliczek imiennych na krzyżach, a jedna z nich była uszkodzona (zdj.18.). Po tej wizycie 26 listopada 2025 roku skierowałem do Urzędu Gminy w Bieczu wniosek o dostęp do informacji publicznej w celu udostępnienia mi dokumentacji odtworzeniowej, planu konserwatorskiego, umów z wykonawcą remontu i pełnej dokumentacji odbiorów konserwatorskichi i budowlanych. W dniu 2 grudnia 2025 roku od Urzędu Gminy uzyskałem odpowiedź na swój wniosek, którą pozwolę sobie zacytować w pisowni oryginalnej:
“Dzień dobry. Odpowiadając na wniosek o dzielenie informacji publicznej dotyczący remontu cmentarza wojennego w Racałwicach w załączenoiu przesyłam programy konserwatorskie na podstawie których został wykonany remont. oraz pozostałe dokumenty. Informuję iż w ramach prac prowadzmnych pod dozorem konserwatora oraz inspektora nadzoru,oraz archeologa, a także po licznych konsultacjach zarówno telefonicznych, mailowych jak i w terenie, prace zostały odebrane bez uwag a na odbiorzre obecni byli zarówno przedstawiciele wojeowdy jak i konserawtora zabtków. w ramach prowadzonych prac udało się wbudować trzy zachowane (choc nie do końca orgyinalne) słupki ogrodzeniowe i 8 szt krzyży żeliwnych.
Sylwia Dudek Gmina Biecz”
Odpowiedź Urzędu zawierała dokumentację historyczno-odtworzeniową, program prac konserwatorskich, program konserwatorski i pozwolenie na odtworzenie krzyża, porozumienie między Wojewodą Małopolskim a Gminą Biecz na powierzenie remontu cmentarza w Racławicach, pozwolenie archeologiczne, umowę między Gminą Biecz a MPGK w Bieczu na wykonanie remontu, umowę między Gminą Biecz a FUH MIB-BUD2 na wykonanie krzyża centralnego, krzyży nagrobnych, tabliczek emaliowanych, drewnianych przęseł ogrodzenia i furty wejściowej, protokół odbioru prac konserwatorskich i robót budowlanych, protokół odbioru końcowego i wniosek o udzielenie pomocy finansowej w ramach konkursu “Małopolska Pamięta – zachowanie miejsc pamięci historycznej” w 2025 roku.
Na podstawie uzyskanych dokumentów w dniu 13 grudnia 2025 roku przeprowadziłem inwentaryzację wykonanych prac remontowych i sporządziłem poniższą dokumentację niezgodności, odstępstw i w mojej ocenie celowego ignorowania zapisów dokumentacji historyczno-odtworzeniowej, oraz planu konserwatorskiego. Sprawdziłem też stan faktyczny cmentarza po jego odbiorze bez zastrzeżeń, pod którym podpisali się:
- konserwator zabytków – Józef Stec
- inspektor nadzoru konserwatorskiego – Tomasz Pruchnicki
- przedstawiciele Wojewody i Urzędu opieki nad zabytkami – niestety odręczne podpisy na dokumencie są nieczytelne, dlatego nie wymieniam tych osób z nazwiska (zdj. 19).
Stan cmentarza odebranego po remoncie bez zastrzeżeń przedstawiam poniżej (zdj. 20, 21).
W dokumentacji hitoryczno-odtworzeniowej zapisano:
“W celu ochrony emalii przed zniszczeniem, zaleca się użycie aluminiowych nitów rurkowych, zastosowanie podkładek teflonowych i prostego śrubowego przyrządu ręcznego do formowania ronda nitów po tylnej stronie krzyża (metoda udarowa lub użycie nitów zrywalnych prowadzi nieuchronnie do uszkodzeń emalii).”
Tymczasem wszystkie 25 sztuk tabliczek nagrobnych zostało zamocowane nitami zrywalnymi (zdj. 22) i zgodnie z przewidywaniami ta metoda spowodowała uszkodzenia dwóch tabliczek nieudolnie maskowane nałożeniem ocynku w sprayu (zdj. 23 i 24)
Furta wejściowa wg dokumentacji (zdj. 25) miała zostać wykonana z dwóch zachowanych betonowych słupów tej samej wysokości. W trakcie remontu nie wykorzystano istniejących słupów wejściowych, wykonano ich imitację o różnej wysokości każdego słupa i zamontowano tak jak pokazano na zdjęciu 26. Nie sprawdziłem niestety, czy rozstaw i wymiary furty wejściowej zgodne są z projektem, ale to jest łatwe do ustalenia i takich pomiarów dokonam w trakcie kolejnej mojej wizyty na tej nekropolii.
W dokumentacji historyczno- odtworzeniowej znajduje się załącznik nr 4 prezentowany na zdj. 27. Załącznik ten pokazuje wszystkie wymiary słupów ogrodzenia powyżej linii gruntu, jak pokażę na następnych zdjęciach, że praktycznie żaden z przedstawionych wymiarów nie został zachowany na betonowych kopiach ogrodzenia, a wg mojej inwentaryzacji, żaden ze słupów zamontowanych na cmentarzu nie jest oryginalny wbrew twierdzeniu urzędniczki z gminy Biecz.
Wysokość słupów ogrodzenia liczona od poziomu gruntu do szczytu słupa wynosi wg dokumentacji odtworzeniowej 156 cm. Żaden z 22 zamontowanych na cmentarzu słupów nawet nie zbliża się do tej liczby. Jak już pisałem wcześniej (str. 12) dwie zmierzone przeze mnie kopie słupów już na wstępie miały wysokość mniejszą o 9 cm od założonej wysokości do poziomu gruntu, a przecież zostały one umieszczone w 10 cm wgłębieniu w fundamencie, który wg zapisów dokumentacji nie mógł wystawać ponad powierzchnię gruntu – na zdjęciu 28 pokazałem cały wymiar słupa. Mało tego, osoby odpowiedzialne za montaż i nadzór nawet nie zadały sobie trudu, by słupy, jeśli nawet nie spełniają wymiarów wyjściowych, były zamontowane tak, by ich wysokość od poziomu gruntu była przynajmniej jednakowa – zdj. 29-32 pokazują wysokość losowo zmierzonych słupów (zdjęcia z 13.12.2025 roku).
Szerokość słupów pośrednich liczona od strony mocowania elementów drewnianych, to według dokumentacji odtworzeniowej u góry słupa 30 cm, a szerokość słupa pośredniego od frontu ogrodzenia w tej samej dokumentacji to 16.5 cm. Jak pokażę na zdjęciach 33, 34 i 35 tych wymiarów również nie udało się firmie odtwarzającej betonowe słupy zachować, mimo posiadania dokumentacji i oryginałów, które należało zwymiarować i zachować. Tak samo jak nie potrafiono wykonać słupów o takich samych wymiarach. Jakość wykonanej obróbki słupów jest skandaliczna i nieakceptowalna nawet przy wykonywaniu współczesnego ogrodzenia, a co dopiero kopii zabytkowych elementów, które do 13.12.2025 roku nadal niszczały, leżąc obok cmentarza niezabezpieczone i niewykorzystane mimo wyraźnych zapisów dokumentacji odtworzeniowej.
Wg dokumentacji odtworzeniowej i na podstawie pomiarów oryginalnych słupów ogrodzenia wiemy, że otwory służące do mocowania drewnianych belek ogrodzenia powinny posiadać wymiary 8cm X 10 cm, poniżej dokumentacja zdjęciowa przedstawiająca wymiary i sposób maskowania ich złego wykonania – zdj. 42, 43, 44 stan z dnia 13.12.2025.
Odległość dolnej krawędzi sztachet ogrodzenia od podmurówki wg dokumentacji powinna wynosić 12 cm, z racji zrezygnowania z wykonania podmurówki zastąpiono ją wałem ziemnym, który w żadnym miejscu ogrodzenia nie wynosi tyle, ile przewidziano dla podmurówki (50 cm), a odległość dolnej krawędzi sztachet od nasypu jest w każdym przęśle różna i nigdzie nie zachowano przewidywanej odległości 12 cm (zdj. 46 i 47). Dokładnie z taką samą dowolnością podchodzono przy wykonaniu ogrodzenia do odległości od poziomu gruntu (lub szczytu przewidywanej podmurówki) do dolnej krawędzi dolnej i górnej belki przęseł. Nigdzie nie został zachowany wymiar 62 cm do poziomu gruntu, lub 27 cm do szczyt podmurówki (nasypu), ani 133 cm do dolnej krawędzi górnej belki (zdj. 47). Nie zachowano również maksymalnej wysokości mocowania sztachet w stosunku do szczytu podmurówki/nasypu ziemnego zdj. 48.
Wykonanie pola grobowego
Mogiły nr 4 przedstawia zdj. 49. Wyraźnie widać, że mogiła nr 4 lewą krawędzią nie zgadza się z linią kwatery nr 6, a w dokumentacji odtworzeniowej linia ta dla obu kwater jest taka sama. Niestety nie wiem, czy gmina ubiegała się o pozwolenie na wycięcie drzewa rosnącego w tym polu grobowym wg zaleceń dokumentacji odtworzeniowej, obecnie drzewo rośnie w obrysie mogiły, a jej wykończenie zostało wykonane tak jak pokazano na zdjęciu nr 50. Nie dokonano również odtworzenia schodów wejściowych, jak przewidywała to dokumentacja, a teren wyprofilowano tak, że wody opadowe z drogi wpływają wprost na cmentarz przez furtkę (zdj. 45 i 51), drenaż odprowadzający wodę wykonano z plastikowych rur PCV i zamaskowano go w sposób, który nie powinien być akceptowalny przez nikogo (zdj. 52 i 53)! Nie potrafiono nawet zamontować jedynego ocalałego słupka HV (zdj. 54.) tak jak przewidywała to dokumentacja – miał zostać ustawiony u podstawy schodów do futry, lub w narożniku około metr od ogrodzenia, tymczasem postawiono go obok słupa furtki.
Z uwagi na przedstawione ewidentne odstępstwa od dokumentacji historyczno-odtworzeniowej i programu prac konserwatorskich, zniszczeniu zabytkowych i unikatowych elementów cmentarza, oraz przyjęcia wykonanych robót remontowych bez uwag, zwracam się z prośbą o pilne przeprowadzenie kontroli w terenie w celu dokonania pomiarów, oględzin zabytkowych elementów niewykorzystanych w remoncie, zweryfikowania wykonanych prac z dokumentacją remontową i stanem rzeczywistym, jak również kontroli wykonania swoich obowiązków przez konserwatora zabytków i inspektora nadzoru konserwatorskiego odpowiedzialnych za dopilnowanie przestrzegania założeń dokumentacji odtworzeniowej. Proszę również o wyjaśnienia, dlaczego osoby odpowiedzialne za odbiór prac remontowych z ramienia Wojewody nie wnosiły żadnych zastrzeżeń do protokołu końcowego wykonania remontu mimo ewidentnych uchybień w stosunku do dokumentacji, oraz należytej staranności i dokładności wykonania prac remontowych.
Z poważaniem Dariusz Kiełtyka
Odpowiedź Urzędu Wojewódzkiego
No cóż nadzieje moje były wielki, niestety płonne. Przyznam, że spodziewałem się innej reakcji, choćby cienia zainteresowania, choćby odrobiny krytycyzmu wobec tego co w dokumentach odbioru, a co w rzeczywistości. Można by powiedzieć „o naiwności”, no ale …
Odpowiedź od Pani Dyrektor Joanny Florkiewicz-Kamieniarczykk zamieszczam w formie skanu listu.
… mam nadzieję, że informacje zawarte w tej odpowiedzi wynikają jedynie z dostarczonych cząstkowych dokumentów. To co pokazałem we wcześniejszych wpisach, to niestety zapewne niewielka udowodniona przeze mnie część urzędowych kłamstw i to co znajduje się w odpowiedzi nie znajduje potwierdzenia ani w dokumentacji remontu ani w mojej dokumentacji fotograficznej. Na szczęście urzędy nie mają pojęcia na jakim etapie prac wykonywałem zdjęcia i co na nich uwieczniłem. Co mnie najbardziej przeraża? To, że na każdym etapie prowadzenia remontu dokumenty nie odpowiadają rzeczywistości, ba nawet raport z prac archeologicznych zawiera stwierdzenia, które – w mojej ocenie – trudno nazwać prawdziwymi. Czy kiedyś konserwatorzy zaczną odpowiadać za swoje czyny materialnie lub stanowiskami? Wątpię, urzędnik urzędnika nie pogrąży, taka zawodowa solidarność. Jednak to nie koniec tej sprawy i mojego zainteresowania tym remontem. Ja poczekam spokojnie na ustalenia w sprawie stanu cmentarza do końca „pierwszego sezonu zimowego”, a w tym czasie gromadzę kolejne dokumenty z urzędów i zbieram materiał. Na co? Przekonacie się w odpowiednim czasie.