Wędrówka …

Skąd wiem, że stela z tablicą Walentego Biolika nie stała tam gdzie stoi obecnie, ba nawet nie stała w tym rzędzie gdzie jest grób Walentego? Wiem to z raportu policji. Ale zacznijmy od początku. Bo na cmentarzu wojennym nr 116 wędrowały nie tylko stele.

Administracja austro-węgierska zostawiła po sobie w Archiwum Narodowym w Krakowie trzy spisy poległych tym razem zajmę się pierwszym z nich.

To spis żołnierzy z cmentarza pierwotnego i jego szkic. Cmentarz ten nazwali Dawidówka z grobem Lt. Georga (?) von Jonquiere

Plan cmentarza pierwotnego – zasoby ANK.
Spis poległych cmentarza pierwotnego w Dawidówce – zasoby ANK.
Spis poległych cmentarza pierwotnego w Dawidówce – zasoby ANK.
Cmentarz pierwotny w Dawidówce – zasoby ANK.

Obecnie wiemy, że był to Gerhardt von Jonquiers i wykonujący kolejne spisy poległych dla tej nekropolii też znali jego poprawne imię i nazwisko. Ale dlaczego zajmuję się właśnie tym rysunkiem i tymi dwiema kartkami? Ponieważ w Archiwum Narodowym zachowały się dwa ciekawe plany cmentarza nr 116 w jego ostatecznej wersji, ale zawierające niesamowicie ciekawą informację.

Plan cmentarza wojennego nr 116 -zasoby ANK.
Plan cmentarza wojennego nr 116 -zasoby ANK.

Jak widzicie na obu dokumentach grób nr 7 to jedna z części pierwotnego grobu nr 2725, a na całym cmentarzu 116 nie zanotowano nigdzie numerów dwóch pierwszych mogił z planu (2723 i 2724), jest natomiast grób nr 77, w którym pochowano Jonqueresa oznaczono cyfrą 2726. Gdzie zatem podziali się żołnierze z dwóch grobów pierwotnych?

Nie mam pojęcia, dlaczego w domyśle przyjąłem, że musieli spoczywać tam żołnierze niemieccy i tkwiłbym w tym przekonaniu dalej, gdyby nie moje poszukiwania kogo jeszcze w Staszkówce pierwotnie pochowano przy kapliczce przy drodze Staszkówka – Ciężkowice. Jakież było moje zdziwienie, gdy na planie cmentarza nr 117 znalazłem mogiłę 62 i 65 oznaczone pierwotnymi numerami 2723 i 2724, a przy pochowanych tam żołnierzach armii carskiej zapis “Krieger friedhof 38/IV” i “Krieger Friedhof nr 116” (38/IV to w numeracji okręgowej właśnie cmentarz wojenny 116).

Plan cmentarza nr 117 w Staszkówce – zasoby ANK
Fragment spisu poległych cmentarza 117 w Staszkówce – zasoby ANK.
Fragment spisu poległych cmentarza 117 w Staszkówce – zasoby ANK.

Mając w pamięci wpis KG na forum austro-węgry poświęcony IV okręgowi cmentarnemu wróciłem do tego wpisu i znalazłem tam potwierdzenie, że oczy mnie nie mylą. Ale to nie wyjaśniło niestety do końca moich wątpliwości w kwestii tych mogił. Owszem, na cmentarzu nr 117 w Staszkówce spoczywają żołnierze rosyjscy ekshumowani z cmentarza nr 116 ale…

Mogiły pierwotne przy kapliczce na drodze Staszkówka – Ciężkowice (późniejszy cmentarz wojenny nr 117) – zasoby ANK.

… wg pierwotnego spisu dla cmentarza nr 38/IV w mogile 2723 pochowano 15 żołnierzy o nieznanej przynależności armijnej, a w mogile 2724 nieznaną liczbę żołnierzy również o nieznanej przynależności armijnej. Natomiast w mogiłach nr 62 i 65 na cmentarzu nr 117 pochowano w sumie 14 żołnierzy armii rosyjskiej, co ciekawe przy przenoszeniu ich z cmentarza 38/IV udało się zidentyfikować jednostkę w której służyli – był to I.R. 124 czyli Woroneski Pułk Piechoty, który przed wojną stacjonował w Charkowie. 

Jeśli przyjmiemy, że grób nr 2724 został ekshumowany w całości, to nie wiemy co stało się z pozostałymi ośmioma żołnierzami z grobu 2723. Przy nazwiskach wszystkich żołnierzy z grobu nr 7 i 8 (a więc pierwotnej mogiły 2725) widnieje adnotacja “am grunde des Gutsbesitz. Schwarz” czyli, że spoczywali na gruntach majątku ziemskiego pana Władysława Schwarza. I choć to pewna poszlaka, to po pierwsze 61 żołnierzy z 212, o których mamy informację gdzie spoczywali pierwotnie, było pochowanych poza gruntami Władysława Schwarzaa, po drugie należy pamiętać, że pan Władysław Schwarz był właścicielem większości ziem na wzgórzu Mentlówka i zapewne również właścicielem terenu, na którym znajduje się cmentarz nr 116.

Henryk Schwarz na portrecie Teodora Axentowicza około 1910 roku – źródło www.artvee.com/dl/portrait-of-henryk-schwarz/

Ojciec Władysława Schwarza, Henryk kupił dobra w Staszkówce 21 grudnia 1887 roku na licytacji. Henryk Schwarz urodzony w Krakowie jako syn znanego kupca, spędził całe życie w rodzinnym mieście. Prowadził sklep przy ulicy Grodzkiej 13 i był bardzo znaną postacią w Krakowie, pełnił m. in. funkcję radnego miejskiego, był prezesem Kongregacji Kupieckiej, członkiem stałego komitetu do wyborów do Izby Handlowo-Przemysłowej, a także asesorem handlowym przy C.K. Sądzie Krajowym. 

Źródło www.archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/a-ulica-grodzka-jest-najdluzsza-i-najludniejsza/ul-grodzka-handel-i-uslugi/

W nekrologu zamieszczonym w Nowościach Ilustrowanych nr 35 z 1911 roku podkreślano ponadto jego życzliwość, pracowitość i filantropię Henryka Schwarza. Po śmierci ojca sklep przejął Leon Schwarz. Majątek w Staszkówce Henryk przekazał  swojemu synowi Władysławowi, który administrację majątku rozpoczął 1 marca 1894 roku. Państwo Schwarzowie byli powszechnie szanowanymi osobami, żona Władysława Zofia opiekowała się m. in. kościołem parafialnym będąc jego donatorką. Władysław udzielał się społecznie i gospodarczo  – w Tygodniku Rolniczym z 1902 roku pisał np o uprawie zagonowej dzieląc się swoją wiedzą w tym temacie, informując równocześnie o swoich sukcesach wynikających ze stosowania swojej metody uprawy ziemi. Był również członkiem Krakowskiego Towarzystwa Oświaty Ludowej. Władysław Schwarz zmarł w 1932 roku i został pochowany wraz z żoną na cmentarzu w Staszkówce.

Grób Władysława Schwarza i Zofii Schwarz, oraz Leona Schwarza (brata Władysława) na cmentarzu parafialnym w Staszkówce – zdjęcia własne listopad 2026.

Po Władysławie majątek został podzielony między jego synów. Stanisława, objął ojcowizną w Staszkówce, drugi syn Władysław objął Berdechów, a trzeciego syna Kazimierza bracia mieli spłacić. Stanisławowi niestety gospodarowanie w Staszkówce nie szło tak dobrze jak ojcu, o czym świadczy zapis w Monitorze Polskim z 25 lutego 1937 roku o licytacji majątku w Staszkówce zadłużonego w Państwowym Banku Rolnym oddział w Krakowie – w ogłoszeniu widnieje również Kazimierz jako współwłaściciel majątku. Wraz z wybuchem II wojny Stanisław i Władysław zostali powołani do wojska i po zakończeniu wojny nie powrócili do kraju. Władysław wraz z żona osiadł w Kanadzie, a Stanisław zostawiając żonę Stanisławę i córkę Bożenę w kraju osiadł w Londynie. Stanisława Schwarz z Marcinkiewiczów, ostatnia właścicielka majątku w Staszkówce, zmarła 15 XI 1971 i została pochowana na cmentarzu parafialnym w Staszkówce.*

Grób ostatniej właścicielki majątku Staszkówka – zdjęcie własne, listopad 2026.

O tym, iż kondycja majątku w Staszkówce przed II wojną światową nie była dobra opowiada w wywiadzie Adam Czarnowski, wnuk Henryka Schwarza, syn Adama brata Władysława Schwarza:

Po śmierci gospodarującego tam stryja, najstarszy syn Stanisław przejął ten majątek […] Włości były jednak mocno zadłużone i gospodarka raczej kulała. Po reformie rolnej żona dziedzica otrzymała resztówkę, 50 hektarów z dworem i zabudową gospodarską, a brat stryjeczny tak zwany nadział, to jest kilka hektarów. Po śmierci kuzynki dwór przeżarty przez grzyb zawalił się, a ziemia przeszła na własność PRL-u.

 

Pozostałości po parku dworskim w Staszkówce – zdjęcie własne listopad 2026.

Powróćmy jednak do Dawidówki i pochowanych na cmentarzu nr 116.

Zacząłem sprawdzać skąd sześciu żołnierzy pochowanych w obecnych grobach o numerach od 1 do 6 było ekshumowanych. I tutaj jedynie w wypadku trzech z nich (Kurta Bischofa, Paula Priora i Wilhelma Krebsa) możemy podejrzewać, że byli pierwotnie pochowani w Dawidówce na cmentarzu pierwotnym nr XXXVIII, choć taką pewności mam tylko wobec Kurta Bischofa ujętego w spisie pierwotnym (ósmy żołnierz z tego spisu).

Spis poległych pochowanych na pierwotnym cmentarzu w Dawidówce – zasoby ANK.

Spoczywający w grobie nr 3 Adolf Bruckmann został ekshumowany z nowego cmentarza w Staszkówce, Ernst Thiede z grobu nr 4 został ekshumowany z grobu przy kapliczce znajdującej się przy drodze Staszkówka – Łużna, a Wilhelm Krebs z grobu nr 6 został ekshumowany z mogiły znajdującej się przed spalonym domem pani Marii Niemaż. Widać więc wyraźnie, że w mogiłach od 1 do 6 nie spoczywają jedynie żołnierze, którzy mogli być pierwotnie pochowani w mogile 2723 i nie potrafię obecnie ustalić czy podana cyfra 15 była wpisana omyłkowo, czy faktycznie spoczywało ich tam piętnastu. 

Spis poległych pochowanych cmentarzu nr 116 – zasoby ANK.

Czemu zakładam, że cyfra ta mogła być błędna? Ponieważ w spisie dla pierwotnego cmentarza 38 jest sporo błędów. O błędnym imieniu podporucznika Jonquieresa już wspominałem. 

 

Spośród 38 wymienionych nazwisk w dwóch przypadkach osoba je notująca nie wiedziała jakie nazwisko jest prawdziwe i w obu tych wypadkach zapisano je niewłaściwie.

Fragment spisu poległych pochowanych na pierwotnym cmentarzu w Dawidówce – zasoby ANK.

“Wigelman oder Wigelman Friedrich” – zapewne chodzi o grenadiera Friedricha Wiegelmanna, grób nr 7.

Fragment spisu poległych pochowanych na pierwotnym cmentarzu w Dawidówce – zasoby ANK.

“Noepner oder Koppiner Gustav” – spośród 5 Gustawów pochowanych na cmentarzu nr 116 jedynie dwóch z grobu nr 8 możemy brać pod uwagę i moim zdaniem wymieniony w spisie pierwotnym to Gustav Hoeppner, nazwisko Noepner jak i Koppiner nie występuje na spisach poległych (sprawdzałem wg spisów z I tomu Poległych w Galicji Zachodniej autorstwa Jerzego Drogomira).

Przy sześciu nazwiskach nie byłem w stanie ani dopasować ich do żadnego żołnierza pochowanego w Dawidówce, ani do innego wymienionego w spisach publikowanych w dziele Jerzego Drogomira.  Nazwiska te to:

  • Folo Rudolf,
  • Kahm Rudolf,
  • Hennzel Hans,
  • Antoff Hans Heindrich,
  • Ktall Karl – jest Klatt Alexander
  • Namer.

Przy siedmiu nazwiskach moim zdaniem kancelista popełnił błędy w zapisach:

  • Rudolf Hahmeyer to wg mnie Rudolf Hameyer – grób nr 7.
  • Otto Smidt to wg mnie Otto Schmidt – grób nr 7.
  • Otto Malak to wg mnie Otto Mulak – grób nr 8.
  • Walter Wertlich to wg mnie Walter Hertrich – grób nr 8.
  • Johann Grain to wg mnie Johann Grein – grób nr 8.
  • Erich Gewrich to wg mnie Erich Genrich – grób nr 8.
  • May Schade to wg mnie Wilhelm Schade – grób nr 8.
  • Fritz Thürow to wg mnie Fritz Thurow – grób nr 7.

I teraz dwa najciekawsze przypadki z tego spisu.

Zdjęcie własne lipiec 2026.

Wspominałem wcześniej o żołnierzu z grobu nr 1 Kurtcie Bischofie, ósmym żołnierzu ze spisu z mogiły pierwotnej 2725. Patrząc na pozostałe nazwiska na liście powinien spoczywać w grobie nr 7, a nie w pierwszym grobie na cmentarzu 116. Między jego mogiłą a grobem nr 7 spoczywają żołnierze przeniesieni na Dawidówkę z innych części Staszkówki, a więc musiał być on ekshumowany z pierwotnej mogiły masowej i pochowany w grobie pojedynczym. Czemu zwykłego füsiliera spotkał taki zaszczyt?

Zdjęcie własne listopad 2026.

Największe zaskoczenie wywołał u mnie jednak pionier Johann Hild. Patrząc na spis pierwotny powinien spoczywać w grobie nr 8, a tymczasem spoczywa on w grobie nr 79 (drugim na prawo w górnym rzędzie od pomnika oficerskiego). Pokazuje to, że jednak zasada nie ekshumowania mogił zbiorowych w tym konkretnym miejscu nie była respektowana. Jak pokazałem wcześniej, nie tylko podzielono jedną dużą mogiłę na dwie części – rysunki na planach sugerują wręcz, że część zwłok przeniesiono by zachować czystą linię i harmonię między ścianą pomnikową a mogiłą oficerską – ale przynajmniej dwóch żołnierzy z mogiły zbiorowej ekshumowano i pochowano w grobach pojedynczych. O ile w przypadku Kurta Bischofa można by to jednak jeszcze tłumaczyć, że pierwotna mogiła 2725 sięgała aż do obecnego grobu nr 1 (co wg mnie nie miało jednak miejsca), to w przypadku Johanna Hilda nie sposób wytłumaczyć dlaczego ciało właśnie tego pioniera przeniesiono z mogiły zbiorowej, a w Staszkówce nie pochowano żadnego innego żołnierza o nazwisku Hild. W grobie nr 2725 pochowano trzech innych pionierów, więc argument o pochówkach w tym miejscu wg szarży nie może być zastosowany.

Obecnie stela z nazwiskiem Hild stoi na cmentarzu nr 116 w Staszkówce Dawidówce nie w tym miejscu, w którym stać powinna, ale o tym jak stały tablice w 1920 roku i jak stoją obecnie opowiem w kolejnym wpisie poświęconym tej nekropolii.

*

Chciałem serdecznie podziękować Pani Halinie Łaś, emerytowanej Pani Dyrektor Zespołu Szkół im. Jana Pawła II w Staszkówce, za wszelką udzieloną mi pomoc w zbieraniu materiałów do wpisów o nekropoliach pierwszowojennych Staszkówki i przekazaniu wielu informacji o rodzinie Schwarz.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.